Bà Xuân Nương là con gái của chủ châu Đại Man, thuộc dòng dõi gia đình quyền thế lắm, trên bà còn có bảy người anh trai. Trước khi sinh con gái út, mẹ bà nằm mơ thấy một cô thiếu nữ mặc áo đỏ, cài hoa vàng, cưỡi mây ngũ sắc mà nói: “Trời cho tôi xuống làm con bà phu nhân.” Quả nhiên sau đó bà sinh được một cô bé, đặt tên là Xuân, dân gian hay gọi là Xuân Nương.
Từ nhỏ, Xuân Nương đã được mấy anh trai dạy võ. Mới 13 tuổi thôi mà bà thông thạo đủ loại vũ khí, giỏi nhất là dùng song kiếm và bắn cung khi đang cưỡi ngựa.
Khi mấy ông anh trai cùng Thi Sách – chồng của bà Trưng Trắc – bị thái thú Tô Định giết hại, bà đau đớn dữ lắm. Để tránh bị giặc Hán truy bắt, bà cắt tóc, giả làm ni cô, nhưng trong lòng lúc nào cũng mang mối thù nhà và nợ nước.
Thấy ngôi chùa hoang bên bờ sông Thao có cái địa thế thuận lợi, bà xin dân làng cho mình làm trụ trì. Nhưng thiệt ra, bà âm thầm chiêu mộ nghĩa sĩ, luyện võ, tích trữ lương thảo, chờ ngày khởi nghĩa.
Rồi tới khi Hai Bà Trưng dựng cờ ở Mê Linh, bà Trưng Trắc mới sai bà Trưng Nhị đến gặp Xuân Nương để bàn kế hợp sức. Sau đó, bà còn nên duyên vợ chồng với ông Thi Bằng – em ruột của Thi Sách.
Mấy năm sau, khi giặc Mã Viện kéo sang đánh nước mình, chồng bà tử trận trên sông. Nghe tin dữ, bả liền cưỡi ngựa xông ra trận, một mình bả chém chết hàng chục tướng giặc, nhưng vì giặc đông quá nên không thể phá nổi vòng vây.
Giặc biết bà là nữ giả nam nên bày trò hèn hạ – cởi đồ trần truồng để làm bà bối rối. Trong lúc sơ hở, bà bị động thai, lại còn trúng một mũi kích ngay sườn, máu tuôn như suối. Quân ta cứu được và đưa bả về Hương Nha dưỡng thương.
Về đến nhà, bả lo thu xếp mọi việc xong xuôi, rồi một mình cưỡi ngựa ra bờ sông Thao, gieo mình xuống nước, giữ trọn cái khí tiết của người nữ anh hùng.
Dân làng Hương Nha thương tiếc và biết ơn bả vô cùng, nên lập đền thờ ngay trên nền doanh trại cũ. Từ đó, dân làng còn kiêng cữ, tránh đặt tên húy của bà cũng như tên cha mẹ bà để tỏ lòng kính trọng. Đền thờ bà nổi tiếng linh thiêng lắm.
Người ta truyền lại, khi tướng Lê Thiện – người của Bình Định Vương Lê Lợi – kéo quân qua đây, ông mộng thấy bà Xuân Nương hiện về bảo sẽ phù hộ đánh thắng giặc. Quả nhiên trận đó ông thắng lớn. Vua Lê Lợi nghe chuyện, cảm kích lắm, phong cho bà là “Đệ bát vị Đông cung công chúa Xuân Nương” và dặn dân địa phương phải trông nom, tu sửa đền miếu, hương khói đời đời.
